Często słyszymy o różnych “nietypowych” lub “dziwnych” zachowaniach osób neuroróżnorodnych, w tym osób w spektrum. Choć obserwowane z boku mogą wydawać się nielogiczne, mają swoje głębsze przyczyny i są dziecku potrzebne do przywrócenia wewnętrznej równowagi. Inne funkcjonowanie mózgu istotnie wpływa na odbiór rzeczywistości przez osoby w spektrum. Mogą doświadczać więcej wrażeń z otaczającego ich świata, co może przekładać się na kreatywność i niebanalne myślenie. Niestety, jest także ciemniejsza strona tej odmienności - frustracja, której źródła można upatrywać w różnicach w innym przetwarzaniu informacji z otaczającego świata.

Czym jest przetwarzanie sensoryczne?

Przetwarzanie sensoryczne to zbiór procesów odbierania, przetwarzania, integrowania i organizowania bodźców pozyskiwanych z otoczenia (np. wzrokowych, słuchowych czy smakowych) (Kranowitz, 2012; Miller i Lane, 2000), które zachodzą w mózgu.

Przetwarzanie informacji z zewnątrz jest podstawą uczenia się i tworzenia wiedzy i wyobrażeń nt. świata. Dlatego trudności wynikające z nieprawidłowego działania przetwarzania sensorycznego mogą zaburzać odbiór świata, co przenosi się na konsekwencje w zachowaniu dziecka. Takie dzieci mogą mieć trudność z podjęciem odpowiedniej aktywności w reakcji na odbierane bodźce. Mowa wtedy o zaburzeniach przetwarzania sensorycznego (SPD) (Miller i Lane, 2000). Warto pamiętać, że nie chodzi tylko o te potocznie znane zmysły (wzrok, słuch, dotyk, węch, smak) - sensoryka obejmuje także równowagę, postrzeganie przestrzeni czy koordynację.

Podział zaburzeń przetwarzania sensorycznego

Zaburzenia te nie wynikają z wad działania organów odbierających bodźce (np. wad oczu czy nosa), tylko z nieprawidłowego przekazywania informacji na poziomie mózgu (Jerzak, 2016). Do zaburzeń zalicza się: nadreaktywność sensoryczną - intensywna, nieproporcjonalna reakcja do sytuacji; podreaktywność - do zareagowania dziecko potrzebuje bodźca o dużej, ponadprzeciętnej sile; poszukiwanie sensoryczne - powtarzająca się potrzeba silnych doświadczeń, która zmusza dziecko do łamania zasad; zaburzenia różnicowania sensorycznego - trudność w dostrzeganiu podobieństw i różnic między bodźcami; dyspraksję - utrudnienia w planowaniu i wykonywaniu ruchów; oraz zaburzenia posturalne - wpływające na stabilność ciała oraz napięcie mięśniowe (Curyło-Sikora, 2024; Pufund, 2019).

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego i ASD

Zaburzenia przetwarzania sensorycznego wynikają z innego sposobu pracy mózgu (neuronów, które tworzą mózg). Z tego powodu zaburzenia przetwarzania sensorycznego często idą w parze z neuroróżnorodnością, np. z ASD czy ADHD. Trzeba wspomnieć, że choć ASD i ADHD wymienia się w najpowszechniejszych klasyfikacjach medycznych (DSM-V czy ICD-11), SPD uwzględnia jedynie klasyfikacja DC:0-3R. Nie zmienia to faktu, że trudności w odbieraniu bodźców istotnie wpływają na zachowania dziecka.

Osoby z ASD wykazują nietypowe zachowania, często dyskryminująco plakietkowane przez innych za “dziwne”, “nienormalne” czy “niegrzeczne”. Zanim jednak wyda się osąd, warto się zastanowić, co może stać za takim zachowaniem.

Sprzeciw nie musi być aktem buntu dziecka - dziecko broni się przed bodźcem, które za bardzo je podrażnia. Kłopotem może być wytrzymanie w sali, której pachnie obiadem, albo niechęć do smażonego szpinaku, ponieważ jest zbyt glutowaty. Ta zwiększona podatność na konkretne bodźce utrudnia skupienie uwagi na innych czynnościach, co może powodować brak koncentracji na zabawie/lekcjach i konflikty z rówieśnikami.

Innym, niecodziennym zachowaniem może być wbieganie dziecka w twarde obiekty, np. ściany czy kolumny, albo usilne przytulanie się czy bicie (niezwiązane z agresją), bez zgody drugiej osoby. Możliwym wytłumaczeniem będzie zwiększona potrzeba stymulacji, w tym przypadku odczuwania nacisku na ciało. Podane zachowania często budzą sprzeciw i niezrozumienie, zwłaszcza gdy również wiążą się z niebezpieczeństwem uszkodzenia siebie lub innych. Oczywiście, w takich sytuacjach bezpieczeństwo i komfort są najważniejsze. Należy się jednak przyjrzeć, czy nie ma tu jakieś potrzeby, która jest niezrealizowana. Dziecko będzie i tak dążyć do zaspokojenia jej, co podwyższa ryzyko powtarzania się niebezpiecznych sytuacji.

Trudności związane z bodźcami mogą być naprawdę subtelne. Większości osób bodźce te nie będą przeszkadzać, gdyż ich mózg odbiera je w sposób zrównoważony. Jednak inna budowa układu nerwowego u osób z ASD, przez to inne funkcjonowanie mózgu mogą zniekształcać sygnały z otoczenia i zmieniać dane bodźce w niemożliwe do zniesienia. Niezrealizowane potrzeby zmniejszenia lub zwiększenia bodźca u osób z nieprawidłowym przetwarzaniem sensorycznym mogą być źródłem silnej frustracji, która utrudnia skupienie się. Taka frustracja może kryć się za konfliktowymi zachowaniami czy usilnymi próbami zwrócenia na siebie uwagi. Krzykliwe kolory pomieszczenia mogą stać za płaczem i krzykiem trudnym do uspokojenia. W ten sposób dzieci mogą sygnalizować przeżywane trudności i prośbę o pomoc. Poza trudnościami w zachowaniu, zaburzenia przetwarzania sensorycznego mogą istotnie utrudniać proces uczenia się (Miller, 2016), np. zniekształcając umiejętność łączenia informacji (Curyło-Sikora, 2024), albo uniemożliwiając siedzenie w miejscu przez za małą stymulację ruchową (Cygan, 2018).

Warto zatem spojrzeć na dane zachowanie z większej perspektywy i szukać powodów głębiej. Wspomniana frustracja może być silna - ale nie niemożliwa do pokonania! Przy znalezieniu właściwych przyczyn, napięcie można odpowiednio zredukować. Pamiętajmy, że dzieci z trudnościami w przetwarzaniu sensorycznym uczą się, czego potrzebują do właściwego funkcjonowania i to od dorosłych wyrozumiałych i uważnych otrzymują odpowiedzi i wsparcie w ich przezwycieżeniu.

Bibliografia:

Cygan, B. (2018). Zaburzenia przetwarzania sensorycznego jako źródło trudności i niepowodzeń szkolnych dziecka w edukacji wczesnoszkolnej. Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych, 71, 83-96.

Curyło-Sikora, P. (2024). Dziecko z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego w teorii i praktyce pedagogicznej. INSTED: Interdisciplinary Studies in Education & Society (Teraźniejszość - Człowiek - Edukacja) 1(95):87-105.

Jerzak, M. (2016). Zaburzenia psychiczne i rozwojowe u dzieci a szkolna rzeczywistość. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN

Kranowitz, C.S. (2012). Nie-zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie. Harmonia Universalis.

Miller, L.J. (2016). Dzieci w świecie doznań. Jak pomóc dzieciom z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego?. Harmonia Universalis.

Miller, L.J., Lane, S.J. (2000). Toward a consensus in terminology in sensory integration theory and practice: Part 1: Taxonomy of neurophysiologic processes. Sensory Integration Special Interest Section Quarterly, 23(1), 1-4.

Pufund, D. (2019). „Zrozumieć niepojęte” – specyfika odbioru i przetwarzania bodźców sensorycznych u dzieci ze spektrum autyzmu. Kultura I Wychowanie, 2/16, 47-58.

6_Jerzak_r.15 Zaburzenia sensoryczne.pdf

*KiW_16_PUFUND.pdf

children-with-sensory-processing-disorders-in-pedagogical-theory-and-practice_Content%20File-PDF.pdf

Autor: Michał Muszyński

KRS 0001090736

REGON 527931800

NIP 7011192490

FUNDACJA DOBROCZYNNI

SANTANDER BANK S.A.

Nr konta:

80 1090 2590 0000 0001 5738 8332