Wdrożenie klasyfikacji ICD-11 przez Światową Organizację Zdrowia to najpoważniejsza reforma w diagnostyce psychiatrycznej od dekad, która wymusza spore zmiany w codziennej pracy lekarzy i terapeutów.

U podstaw tej reformy w obszarze zaburzeń neurorozwojowych leży odejście od sztywnego, kategorycznego podziału na odrębne jednostki chorobowe na rzecz pewnego kontinuum objawowego. Różnorodne wcześniej diagnozy funkcjonują aktualnie pod wspólnym mianownikiem zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD).

W ICD-10 “spektrum” podzielone było na szereg specyficznych podtypów, wśród których najczęściej wymieniano: 

• autyzm dziecięcy, 

• autyzm atypowy, 

• zespół Aspergera,

• inne dziecięce zaburzenia dezintegracyjne.

W ramach ICD-11 wszystkie te jednostki funkcjonują pod jedną nazwą: Zaburzenie ze spektrum autyzmu (ASD). Diagnoza skupia się na opisie dwóch osi, tj. rozwoju intelektualnego (czy występuje niepełnosprawność intelektualna) oraz zdolności językowych (kryterium dotyczy zarówno języka mówionego, jak i miganego).

 W aktualnej klasyfikacji widnieją: 

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z nieznacznym upośledzeniem lub brakiem upośledzenia języka

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i z nieznacznym upośledzeniem lub brakiem upośledzenia języka

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z upośledzeniem języka

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i upośledzeniem języka

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu bez upośledzenia rozwoju intelektualnego i z brakiem języka

• Zaburzenia ze spektrum autyzmu z upośledzeniem rozwoju intelektualnego i brakiem języka

• Inne zaburzenia ze spektrum autyzmu

• Nieokreślone zaburzenia ze spektrum autyzmu.

Dlaczego zrezygnowano z wcześniejszego podziału na rzecz “spektrum”? 

Brak empirycznego uzasadnienia granic kryteriów - Badania naukowe nie potwierdziły istnienia wyraźnych granic między poszczególnymi jednostkami nozologicznymi. Wyniki wieloośrodkowego badania pod kierownictwem Catherine Lord (2012) wykazały, że różnice między podtypami autyzmu (takimi jak zespół Aspergera czy autyzm dziecięcy) były klinicznie nierzetelne i zależały bardziej od specyfiki danego ośrodka diagnostycznego niż od rzeczywistych cech pacjentów, innymi słowy to, jaką „etykietkę” dostawał pacjent zależało bardziej od tego, do jakiej kliniki trafił, niż od tego, jakie rzeczywiście miał objawy.

Niska użyteczność w planowaniu leczenia - Sztywny podział nie był czymś, co wspierało plan terapii. Aktualnie diagnoza pozwala na bardziej zindywidualizowane podejście, skupiając się jednocześnie zarówno na mocnych stronach pacjenta, jak i obszarach, które wymagają wsparcia. 

Sztuczna hierarchizacja - Dawne podziały kategoryczne tworzyły hierarchie wewnątrz społeczności osób w spektrum. Przykładem może być wyodrębnienie osobnej nazwy dla osób z wyższym ilorazem inteligencji i brakiem opóźnień mowy - zespół Aspergera.  Podział ten wspierał mylne przekonanie, w którym autyzm kojarzony był wyłącznie z niepełnosprawnością intelektualną, z kolei zespół Aspergera “zarezerwowany” był dla osób wybitnie uzdolnionych. Tego typu etykiety niosły ze sobą dwojakie zagrożenia: z jednej strony mogły maskować realne potrzeby wsparcia u osób uznanych za „zdolniejsze”, a z drugiej - prowadziły do zaniżania oczekiwań i niedawania szans na rozwój u osób określanych jako “niskofunkcjonujących”.

Jakie inne zmiany?

Nowy model wprowadzony w ICD-11 nie niesie za sobą wyłącznie zmian na poziomie nazewnictwa. Innymi ważnymi aspektami są: 

• Zmiana kryterium wieku i zjawisko maskowania: W przeciwieństwie do ICD-10, gdzie diagnoza autyzmu dziecięcego wymagała objawów przed 3. rokiem życia, ICD-11 uznaje, że trudności mogą ujawnić się znacznie później, np. dopiero wtedy, gdy wymagania otoczenia przekraczają możliwości kompensacyjne jednostki. Nowa klasyfikacja oficjalnie uwzględnia zjawisko maskowania, pozwalając na rozpoznanie spektrum u osób, które dzięki m.in. inteligencji i wysiłkowi ukrywały deficyty, co jest szczególnie istotne w diagnostyce kobiet. Takie podejście umożliwia postawienie trafnej diagnozy również u osób dorosłych. 

• Współwystępowalność: W przeciwieństwie do  ICD-10, nowa klasyfikacja ICD-11 pozwala na współdiagnozowanie ASD i ADHD u jednego pacjenta.

• Podejście neuroafirmacyjne i model life span: ICD-11 odchodzi od medycznego modelu zakładającego niejako „leczenie” pacjenta na rzecz zrozumienia jego indywidualnej struktury rozwoju. Uznaje się, że cechy ASD czy ADHD nie znikają po okresie dzieciństwa, lecz trwają w dorosłości, zmieniając jedynie swój obraz kliniczny. Zamiast skupiać się wyłącznie na deficytach, system ten kładzie nacisk na wspieranie funkcjonowania jednostki na każdym etapie życia, identyfikację jej naturalnych zasobów oraz eliminowanie barier. 

Źródła: 

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Fundacja Prodeste. (b.d.). Zmiany w ICD-11 a spektrum autyzmu. Pobrano z: https://prodeste.pl

Happé, F., & Frith, U. (2020). Annual Research Review: Looking back to look forward – changes in the concept of autism and implications for future research. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 218-232.

Lord, C., Petkova, E., Hus, V., Gan, W., Bakce, A., Cook, E. H., ... & Risi, S. (2012). A multisite study of the clinical diagnosis of different autism spectrum disorders. Archives of General Psychiatry, 69(3), 306-313.

Tebartz van Elst, L., Riedel, A., & Biscaldi-Schäfer, M. (2025). The reclassification of neurodevelopmental disorders in ICD-11. Der Nervenarzt, Sonderheft 1/2025. Springer Medizin.

World Health Organization. (1992). The ICD-10 classification of mental and behavioural disorders: Clinical descriptions and diagnostic guidelines. Geneva: World Health Organization.

World Health Organization. (2019/2022). ICD-11: International classification of diseases for mortality and morbidity statistics (11th Revision). https://icd.who.int/browse11/l-m/en

Autor: Weronika Kijewska

KRS 0001090736

REGON 527931800

NIP 7011192490

FUNDACJA DOBROCZYNNI

SANTANDER BANK S.A.

Nr konta:

80 1090 2590 0000 0001 5738 8332